Με τον Παναγιώτη δεν μιλήσαμε μόνο για κόσμημα.
Μιλήσαμε για το βάρος αλλά και την ομορφιά τού να παραλαμβάνεις μια οικογενειακή επιχείρηση σχεδόν 50 χρόνων και να προσπαθείς να της δώσεις τη δική σου κατεύθυνση χωρίς να χαθεί η ταυτότητά της.
Για την αγωνία του να συνεχίζεις να επενδύεις σε μια αγορά που αλλάζει συνεχώς, για τη στιγμή που καταλαβαίνεις ότι το μοντέλο που ήξερες δεν είναι πια βιώσιμο. Αλλά και για εκείνη την ανάγκη που έχουν οι άνθρωποι που αγαπούν πραγματικά αυτό που κάνουν να συνεχίζουν ακόμα κι όταν όλα γύρω τους τούς λένε να “παίξουν με ασφάλεια”.
Και κάπως έτσι, η κουβέντα για το κόσμημα κατέληξε τελικά να είναι μια κουβέντα για την εξέλιξη.
Η εταιρεία που μεγάλωσε μαζί του
Η ιστορία της εταιρείας Βαρσάκη ξεκινά σχεδόν μισό αιώνα πίσω.
Ο πατέρας του Παναγιώτη, ο κύριος Βασίλης, μπήκε στον χώρο από παιδί, δουλεύοντας ήδη από 13-14 χρονών σε εργαστήρια, μέχρι που γύρω στα 20 του αποφάσισε να ξεκινήσει μόνος του.
Η εταιρεία ξεκίνησε με χειροποίητο κόσμημα, όπως σχεδόν όλες οι ελληνικές επιχειρήσεις εκείνης της εποχής. Για πολλά χρόνια η βάση ήταν ο σταυρός. Ένα κόσμημα βαθιά συνδεδεμένο με την ελληνική αγορά και μια ολόκληρη εποχή. Στη συνέχεια ήρθαν και άλλες κατηγορίες. Παιδικό κόσμημα, γυναικείο κόσμημα, περισσότερες συλλογές.
«Όπως όλες οι ελληνικές βιοτεχνίες, έπρεπε να εξελιχθούμε για να επιβιώσουμε», λέει χαρακτηριστικά ο Παναγιώτης.
Ο ίδιος μεγάλωσε κυριολεκτικά μέσα στο εργαστήριο. Από παιδί ήταν εκεί τα καλοκαίρια. Από τα 18 του ξεκίνησε να ασχολείται ενεργά και από τα 22 η δουλειά έγινε ολόκληρη η καθημερινότητά του. Και παρότι πολλοί θεωρούν δεδομένο ότι τα παιδιά μιας οικογενειακής επιχείρησης “πιέζονται” να συνεχίσουν, ο ίδιος ξεκαθαρίζει ότι ποτέ δεν ένιωσε κάτι τέτοιο.
«Ο πατέρας μου μού είχε πει “ό,τι θέλεις να κάνεις”. Το διάλεξα μόνος μου επειδή αγαπούσα αυτή τη δουλειά.»
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν κουβαλά βάρος. Γιατί όταν παραλαμβάνεις κάτι που υπάρχει δεκαετίες, δεν μπορείς απλώς να έρθεις και να τα αλλάξεις όλα.
«Πρέπει να σεβαστείς αυτό που έχεις παραλάβει. Να ακούσεις, να μάθεις και μετά σιγά σιγά να βάλεις τη δική σου πινελιά.»
Και κάπου εκεί μιλά ίσως με τη μεγαλύτερη εκτίμηση για τον πατέρα του. Όχι μόνο για όσα έχτισε. Αλλά γιατί του έδωσε χώρο.
«Δεν είναι εύκολο να έχεις χτίσει κάτι μια ζωή και μετά να κάνεις πίσω για να το συνεχίσει κάποιος άλλος με τον δικό του τρόπο. Του βγάζω πραγματικά το καπέλο γι’ αυτό.»
«Αν ήξερα τότε αυτά που ξέρω σήμερα…»
Παρότι μπήκε πολύ νωρίς στον χώρο, σήμερα λέει πως αν μπορούσε να γυρίσει πίσω, θα έκανε κάποια πράγματα διαφορετικά. Όχι επειδή θεωρεί ότι πήρε λάθος δρόμο. Αλλά επειδή πλέον καταλαβαίνει πόσο σημαντική είναι η εξειδίκευση γύρω από το κόσμημα.
Θα ήθελε να είχε σπουδάσει περισσότερο πάνω στους πολύτιμους λίθους, ίσως να είχε κάνει ένα πτυχίο γεμολογίας ή να είχε περάσει χρόνο στην Ιταλία για σχέδιο.
«Όσο περισσότερο ασχολούμαι με το high end jewelry, τόσο περισσότερο καταλαβαίνω πόσο σημαντική είναι αυτή η γνώση.»
Και είναι κάτι που, όπως λέει, θα συμβούλευε και στα δικά του παιδιά αν κάποια στιγμή θελήσουν να μπουν στη δουλειά. Παρόλα αυτά, θεωρεί ότι και οι σπουδές στα οικονομικά τον βοήθησαν πολύ.
«Όταν τρέχεις μια επιχείρηση, χρειάζεται να μπορείς να καταλαβαίνεις τα πάντα γύρω από αυτή.»
Η στροφή στα 18Κ και η ανάγκη για εξέλιξη
Τα τελευταία χρόνια η εταιρεία έχει κάνει μια αρκετά δυναμική στροφή προς το high end jewelry και τις συλλογές 18Κ με πολύτιμους λίθους. Όχι επειδή ήταν εύκολο. Αλλά επειδή ένιωθε ότι εκεί ήθελε πραγματικά να πάει.
«Από μικρός, όταν πήγαινα σε εκθέσεις στο εξωτερικό και έβλεπα τέτοια κοσμήματα, ήξερα ότι κάποια στιγμή θέλω να ασχοληθώ με αυτό.»
Και μπορεί η απόφαση να μην ήταν καθόλου εύκολη επιχειρηματικά, όμως για τον ίδιο ήταν μονόδρομος.
«Δεν μου αρέσει η στασιμότητα. Αν δεν δοκιμάσεις, δεν θα μάθεις ποτέ.»
Η νέα αυτή κατεύθυνση δεν ήρθε τυχαία. Υπήρξαν άνθρωποι από το εξωτερικό που τον βοήθησαν να καταλάβει καλύτερα τη λογική της διεθνούς αγοράς του luxury jewelry και να βρει τα πρώτα του πατήματα.
Και κάπως έτσι, ξεκίνησε να δημιουργείται μια νέα συλλογή που εξελίσσεται συνεχώς.
«Κάθε χρόνο υπάρχει τεράστια διαφορά. Και κάθε μήνα βγαίνουν πολλά καινούργια σχέδια.»
Παράλληλα όμως, η εταιρεία είχε ήδη ισχυρή παρουσία στο εξωτερικό. Σχεδόν το 40% της παραγωγής εξάγεται σήμερα σε αγορές όπως η Αγγλία, η Κύπρος, η Αμερική, ο Καναδάς και το Ντουμπάι. Και αυτό, όπως λέει, δείχνει πολλά τόσο για την ελληνική κατασκευή όσο και για την ποιότητα του ελληνικού κοσμήματος.
Το σύγχρονο ελληνικό κόσμημα έχει αλλάξει
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της κουβέντας ήταν όταν η συζήτηση πήγε στις αλλαγές που έχουν συμβεί τα τελευταία χρόνια γύρω από το κόσμημα και τον τρόπο που το βλέπει πλέον ο κόσμος.
Ο σταυρός, η βέρα και όλο αυτό το πολύ παραδοσιακό κομμάτι που κυριαρχούσε για δεκαετίες, όπως λέει, έχει αρχίσει να φθίνει. Σήμερα ο κόσμος ψάχνει κάτι πιο προσωπικό. Κάτι που να τον εκφράζει. Κάτι που να κουβαλά μια ιστορία ή έναν συμβολισμό. Γι’ αυτό και βλέπουμε όλο και περισσότερο custom κοσμήματα και πιο ιδιαίτερα κομμάτια.
Παράλληλα όμως, θεωρεί πως το σύγχρονο ελληνικό κόσμημα πρέπει να κρατά και κάτι “ελληνικό” μέσα του. Ένα χρώμα. Ένα φως. Μια αίσθηση.
Και εκεί κάπως έρχεται και η μεγάλη του αδυναμία: τα ζαφείρια. Στην ερώτηση ποιος είναι ο αγαπημένος σου πολύτιμος λίθος η απάντηση ήρθε ακαριαία.
«Αυτά τα έντονα royal blue μού θυμίζουν πάρα πολύ Ελλάδα. Θάλασσα, καλοκαίρι, φως.»
Ίσως γι’ αυτό και οι χρωματιστοί πολύτιμοι λίθοι τον γοητεύουν τόσο. Γιατί, όπως λέει, δεν υπάρχουν δύο ακριβώς ίδιοι. Κάθε πέτρα έχει τον δικό της χαρακτήρα. Και κάπως έτσι γεννιούνται και τα περισσότερα σχέδια. Όχι ξεκινώντας από το κόσμημα. Αλλά από την ίδια την πέτρα.
«Βλέπω έναν λίθο και πάνω σε αυτόν αρχίζω να χτίζω όλο το κόσμημα.»
«Στο χειροποίητο κόσμημα δεν έχουμε τίποτα να ζηλέψουμε»
Όταν η κουβέντα πήγε στην ελληνική τεχνογνωσία, ο Παναγιώτης έγινε απόλυτος.
«Στο χειροποίητο κόσμημα δεν έχουμε τίποτα να ζηλέψουμε.»
Και το λέει χωρίς ίχνος υπερβολής. Γιατί θεωρεί πως οι Έλληνες τεχνίτες διαθέτουν μια γνώση που δύσκολα συναντάς αλλού. Αυτό που λείπει δεν είναι η ποιότητα. Είναι οι όγκοι παραγωγής και η εξειδίκευση που υπάρχουν στο εξωτερικό.
«Υπάρχουν εταιρείες που παράγουν μόνο ένα εξάρτημα. Μόνο κουμπώματα, μόνο beads, μόνο συγκεκριμένα μέρη κοσμημάτων. Εμείς στην Ελλάδα δεν έχουμε τέτοιους όγκους.»
Παρόλα αυτά, σχεδόν όλα τα κοσμήματα της εταιρείας κατασκευάζονται μέσα στο ίδιο το εργαστήριο. Και αυτό είναι κάτι που θεωρεί πολύ σημαντικό.
Ακόμα και στις ελάχιστες περιπτώσεις όπου κάποια κομμάτια έρχονται από το εξωτερικό, όπως οι ριβιέρες, το τελικό φινίρισμα και η ολοκλήρωση γίνονται εδώ. Η ποιότητα, άλλωστε, είναι κάτι στο οποίο δεν κάνει συμβιβασμούς.
«Δεν θα χρησιμοποιήσω ποτέ χαμηλότερης ποιότητας λίθους μόνο και μόνο για να βγει πιο οικονομικό το κόσμημα.»
Κι όμως, το μεγαλύτερο άγχος του σήμερα δεν είναι ούτε οι τιμές ούτε η αγορά. Είναι οι τεχνίτες. Ή μάλλον το γεγονός ότι σιγά σιγά χάνονται.
«Οι άνθρωποι που πραγματικά ξέρουν την τέχνη του κοσμήματος είναι πλέον μεγάλοι σε ηλικία και αποχωρούν από την παραγωγή. Και δυστυχώς δεν βλέπουμε νέους ανθρώπους να μπαίνουν εύκολα σε αυτό το κομμάτι.»
Και εκεί η κουβέντα αποκτά άλλη βαρύτητα. Γιατί αντιλαμβάνεσαι ότι δεν μιλά απλώς για μια δουλειά. Μιλά για μια τέχνη που φοβάται ότι μπορεί να χαθεί.
«Η τέχνη του κοσμήματος δεν είναι μόνο μηχανήματα ή παραγωγή. Είναι χέρι, είναι μάτι, είναι εμπειρία χρόνων.»
Οι εκθέσεις, η εικόνα της αγοράς και η ανάγκη να ξεχωρίσεις
Τα τελευταία χρόνια η εταιρεία έχει επενδύσει πολύ και στην εικόνα της. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν το νέο περίπτερο που παρουσίασε στις τελευταίες εκθέσεις. Όχι μόνο για αισθητικούς λόγους. Αλλά γιατί, όπως λέει, όταν παρουσιάζεις ένα τόσο ιδιαίτερο κόσμημα, χρειάζεται και το αντίστοιχο περιβάλλον.
«Δεν μπορείς να παρουσιάζεις ένα τόσο ποιοτικό κόσμημα σε ένα απρόσωπο setup.»
Παρόλα αυτά, ο ίδιος θεωρεί πως η γενικότερη εικόνα των εκθέσεων και της αγοράς έχει αλλάξει πολύ.
«Ανεξάρτητα από τα νούμερα που ανακοινώνονται, θεωρώ ότι χρόνο με τον χρόνο έρχεται όλο και λιγότερος κόσμος.»
Και ίσως αυτή η φράση να συνοψίζει ολόκληρο το κλίμα της εποχής. Μια αγορά πιο πιεσμένη. Πιο επιφυλακτική. Πιο δύσκολη.
«Το μόνο που μου δίνει δύναμη είναι ότι αγαπώ πραγματικά αυτό που κάνω»
Προς το τέλος της κουβέντας, η συζήτηση πήγε αναπόφευκτα στο σήμερα. Στο πώς έχει αλλάξει ο τρόπος που καταναλώνει ο κόσμος. Στο πώς ένα χρυσό κόσμημα έχει γίνει πλέον πολύ πιο δύσκολη αγορά για τον μέσο άνθρωπο.
Και εκεί ο Παναγιώτης κάνει μια σύγκριση που ίσως λέει περισσότερα απ’ όσα φαίνεται.
«Σήμερα κάποιος μπορεί να δώσει 1500€ για ένα κινητό που σε μόλις ένα με δύο χρόνια θα αλλάξει, αλλά δύσκολα θα δώσει τα ίδια χρήματα για ένα κόσμημα που μπορεί να κρατήσει μια ζωή.»
Κι όμως, πιστεύει ότι ακόμα υπάρχει κόσμος που ψάχνει κάτι ουσιαστικό. Κάτι με ιστορία. Κάτι μοναδικό. Και κάπου εκεί η κουβέντα γίνεται πιο προσωπική.
Γιατί όταν τον ρωτάω αν υπάρχουν στιγμές που τον παίρνει από κάτω όλο αυτό, η απάντηση έρχεται χωρίς δεύτερη σκέψη.
«Πολλές φορές.»
Και τι κάνει τότε; Πηγαίνει στην αποθήκη. Κοιτάζει τις πέτρες. Και αρχίζει να φαντάζεται σχέδια.
«Ο σχεδιασμός είναι κάτι που με χαλαρώνει πάρα πολύ. Εκεί ξαναθυμάμαι γιατί αγαπάω τόσο πολύ αυτή τη δουλειά.»
Και ίσως τελικά αυτό να είναι και το πιο σημαντικό πράγμα που κρατάς φεύγοντας από αυτή τη συζήτηση.
Ότι μέσα σε μια αβέβαιη εποχή που όλα αλλάζουν γρήγορα, υπάρχουν ακόμα άνθρωποι που συνεχίζουν να χτίζουν πράγματα παίρνοντας ρίσκο, επειδή πραγματικά τα αγαπούν και πιστεύουν σε αυτά.
Και αυτό φαίνεται.
Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Venetico τεύχος 125.
